Sözleşme Hazırlarken Dikkat Edilecekler

Sözleşme uyuşmazlıklarında karşılaştığımız zararların çoğu mahkeme aşamasında değil, sözleşme metni masada hazırlanırken doğuyor. Uygulamada en sık gördüğümüz tablo şudur: taraflar ticari mutabakata varır, hızla imzalar; sorun çıktığında ise metin kimin neyi, ne zaman, hangi yaptırımla borçlandığını net göstermez. Bu rehber, bir sözleşmeyi imzalamadan önce hangi katmanların tek tek sınanması gerektiğini, hangi hatanın metni baştan geçersiz kıldığını ve sınır ötesi işlemlerde nelerin eklendiğini, dosyalarımızdaki tipik senaryolar üzerinden anlatır.

Geçerli bir sözleşme için hangi unsurlar şart?

Bir sözleşmenin geçerli kurulması için üç temel unsur birlikte bulunmalıdır: tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanı, fiil ehliyeti ve (varsa) kanunun aradığı şekil. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.1 uyarınca sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamasıyla kurulur. İrade beyanı açık ya da örtülü olabilir; ancak ehliyet eksikliği veya iradeyi sakatlayan bir durum (hata, hile, korkutma) sözleşmenin geçerliliğini doğrudan etkiler.

Pratikte en çok atlanan nokta ehliyet ve temsil yetkisidir. Karşı tarafı imzalayan kişinin şirketi temsile yetkili olduğunu güncel imza sirküleri ve ticaret sicil kaydı ile teyit etmeden imzalanan ticari sözleşmeler, sonradan yetkisiz temsil iddiasıyla askıya alınabilir. Sözleşmeyi hazırlarken esas alınması gereken temel ilkeler şunlardır:

• Sözleşme özgürlüğü (TBK m.26-27): Taraflar, kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırı olmamak kaydıyla sözleşmenin içeriğini serbestçe belirleyebilir. Emredici hükme aykırı içerik geçersizdir.
• Dürüstlük kuralı (TMK m.2): Sözleşmenin müzakeresinden ifasına kadar her aşamada dürüst davranma yükümlülüğü. Sözleşme öncesi sorumluluk (culpa in contrahendo) da büyük ölçüde bu kurala dayandırılır.
• Ahde vefa (pacta sunt servanda): Geçerli olarak kurulan sözleşmeye tarafların uyma yükümlülüğü; sözleşmeden tek taraflı dönülemez, ancak kanunda öngörülen hallerde fesih ve uyarlama mümkündür.

Sözleşme hazırlama aşamaları nasıl ilerler?

Sağlam bir sözleşme, imza anında değil müzakere masasında şekillenir. Dosyalarımızda kullandığımız akış üç aşamalıdır ve her aşamanın kendine ait bir hukuki riski vardır.

Müzakere aşaması ve sözleşme öncesi sorumluluk

Sözleşme görüşmeleri sırasında taraflar henüz bağlanmamış olsa bile birbirlerine karşı özen ve dürüstlük yükümlülüğü taşır. Görüşmelerin haksız ve beklentiye aykırı biçimde kesilmesi veya yanıltıcı bilgi verilmesi halinde, dürüstlük kuralına (TMK m.2) dayanan sözleşme öncesi sorumluluk (culpa in contrahendo) gündeme gelebilir. Uygulamada bu aşamada düzenlenen niyet mektubu (LOI) ve ön protokollerin bağlayıcı olup olmadığının metin içinde açıkça yazılması, sonradan çıkan “ben bağlandığımı düşünmüyordum” tartışmasını baştan kapatır.

Taslak hazırlama

Sözleşme taslağında bulunması gereken temel unsurlar şunlardır:

• Taraflar: Tam kimlik veya ticaret unvanı, vergi numarası, adres ve temsil yetkisi.
• Tanımlar: Sözleşmede kullanılan teknik ve hukuki terimlerin tek anlama gelecek biçimde açıklanması.
• Konu ve kapsam: Sözleşmenin neyi düzenlediği, neyi kapsamadığı ve sınırları.
• Hak ve yükümlülükler: Her tarafın somut ve ölçülebilir sorumlulukları.
• Bedel ve ödeme: Ücret, taksit, para birimi, fatura ve KDV düzeni, gecikme faizi.
• Süre ve fesih: Başlangıç, bitiş, otomatik yenileme, haklı ve haksız fesih koşulları, bildirim süresi.
• Uyuşmazlık çözümü: Arabuluculuk, tahkim veya yetkili mahkeme seçimi.

Gözden geçirme ve son kontrol

Taslak hazırlandıktan sonra imzadan önce şu kontroller yapılmalıdır:

• İç tutarlılık kontrolü: çelişen hükümler, çapraz atıf hataları ve aynı konuyu farklı düzenleyen maddeler.
• Belirsiz veya muğlak ifadelerin netleştirilmesi (ispat aşamasında en çok bu maddeler tartışılır).
• Emredici kanun hükümlerine uygunluk kontrolü.
• Vergisel ve damga vergisi etkilerinin değerlendirilmesi.
• 6698 sayılı Kanun (KVKK) kapsamındaki veri işleme ve aktarma gerekliliklerinin kontrolü.

Şekil şartı sözleşmeyi nasıl geçersiz kılar?

TBK m.12 uyarınca kural, sözleşmelerin hiçbir şekle bağlı olmamasıdır; ancak kanun belirli sözleşmeler için şekil zorunluluğu öngörür ve bu şekle uyulmaması sözleşmeyi kesin hükümsüz kılar. Bu, “sonradan düzeltilir” denilebilecek bir eksiklik değildir; metin baştan hukuki sonuç doğurmaz. Uygulamada en çok şu sözleşmelerde şekil hatası görüyoruz:

• Taşınmaz satışı: Resmi şekil zorunlu, satış tapu müdürlüğünde resmi memur önünde yapılmalıdır (TBK m.237). Harici (adi yazılı) satış sözleşmesi geçersizdir.
• Kefalet: Yazılı şekil zorunlu; kefilin sorumlu olduğu azami miktar, kefalet tarihi ve müteselsil kefalet ifadesinin kefilin el yazısıyla belirtilmesi gerekir (TBK m.583).
• Taksitle satış: Tüketici işlemlerinde yazılı şekil zorunlu (6502 sayılı TKHK m.17).
• Bağışlama sözü verme: Yazılı şekil zorunlu (TBK m.288).

Tarafların kendi belirlediği iradi şekil (örneğin “her değişiklik yazılı yapılır” hükmü) de bağlayıcıdır; TBK m.17 uyarınca taraflar kanunda öngörülmeyen bir şekil kararlaştırmışsa, bu şekle uyulmadıkça sözleşme kurulmamış sayılır.

Genel işlem koşulları (tip sözleşmeler)

Önceden ve tek taraflı hazırlanan genel işlem koşulları (GİK) içeren sözleşmelerde TBK m.20-25 hükümleri uygulanır. Karşı tarafın menfaatine aykırı, beklenmeyen (sürpriz) hükümler yazılmamış sayılır; dürüstlük kuralına aykırı, karşı tarafı tek yanlı ezen hükümler ise geçersizdir. Bankacılık, sigorta, abonelik ve SaaS sözleşmelerinde bu denetim sık gündeme gelir.

Kritik sözleşme hükümleri: cezai şart, sorumluluk, mücbir sebep

Cezai şart nasıl yazılmalı?

TBK m.179-182 kapsamında düzenlenen cezai şart, sözleşmeye aykırılık halinde ödenecek bedeli baştan belirler ve alacaklının zararı kanıtlama yükünü hafifletir. Üç tür vardır: seçimlik cezai şart (alacaklı ya ifayı ya cezayı ister), ifaya eklenen cezai şart (hem ifa hem ceza talep edilir) ve dönme cezası (ceza ödenerek sözleşmeden dönülür). Önemli bir uygulama noktası: tacirler arası sözleşmelerde dahi hâkim, açıkça fahiş bulduğu cezai şartı TBK m.182/son uyarınca indirebilir; bu yüzden caydırıcı ama orantılı bir tutar belirlemek tutarın tamamen tahsil edilmesi açısından kritiktir.

Sorumluluğun sınırlanması

Taraflar belirli koşullarda sorumluluklarını sınırlayabilir veya kaldırabilir. Ancak TBK m.115 uyarınca, ağır kusur (kasıt veya ağır ihmal) halinde sorumluluğu önceden kaldıran anlaşmalar kesin olarak geçersizdir. Ayrıca uzmanlık gerektiren bir hizmette, faaliyetin icrası izne bağlıysa, hafif kusurdan doğan sorumluluk dahi önceden kaldırılamaz. “Hiçbir şekilde sorumlu değiliz” tipi geniş feragat hükümleri çoğu zaman bu sınırlara takılarak işlevsiz kalır.

Mücbir sebep ve aşırı ifa güçlüğü

Öngörülemeyen ve önlenemeyen olaylar (doğal afet, savaş, salgın, ihracat yasağı gibi kamu kararları) ifayı imkânsızlaştırabilir veya aşırı güçleştirebilir. Mücbir sebep hükmü bu olayları, bildirim süresini ve sonuçları (askıya alma, fesih) tanımlar. İfa edebilirliğin sürdüğü ama dengenin bozulduğu hallerde ise TBK m.138 (aşırı ifa güçlüğü) devreye girer ve taraf, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir. İyi yazılmış bir mücbir sebep maddesi, bu davaya gerek kalmadan tarafların ne yapacağını baştan belirler.

Gizlilik hükmü (NDA)

Tarafların paylaştığı gizli bilgilerin korunmasını düzenler. Gizliliğin kapsamı, süresi (çoğunlukla sözleşme sona erse de devam eder), istisnaları ve ihlal halinde uygulanacak cezai şart açıkça belirlenmelidir. NDA’da ceza hükmü yoksa, ispatı zor bir tazminat davası dışında etkili bir yaptırım kalmaz.

Dijital sözleşmeler ve elektronik imza geçerli mi?

Evet. 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu uyarınca güvenli elektronik imza, elle atılan ıslak imza ile aynı hukuki sonucu doğurur ve aksi sözleşmede kararlaştırılmadıkça senet niteliğindedir. Dijital sözleşmelerde dikkat edilecekler:

• Güvenli e-imza: Nitelikli elektronik sertifikaya dayanan e-imza, ıslak imzayla eşdeğerdir. Ancak kanunun resmi şekil aradığı işlemler (örneğin taşınmaz satışı) e-imza ile yapılamaz.
• Mobil imza: Nitelikli elektronik sertifika ile atılan mobil imzalar da geçerlidir.
• E-sözleşme: İnternet üzerinden kurulan sözleşmeler (e-ticaret, SaaS) TBK’nın genel hükümleri ve 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun çerçevesinde geçerlidir; ön bilgilendirme ve onay kayıtlarının saklanması önemlidir.
• Akıllı sözleşmeler: Blok zincir üzerindeki kodlanmış (smart contract) yapıların hukuki sonucu, arkasındaki tarafların geçerli iradesine ve uygulanacak hukuka bağlıdır; bağımsız ve özel bir kanuni statüye sahip değildir, klasik sözleşme hukuku ilkeleriyle değerlendirilir.

Uluslararası sözleşmelerde nelere ek dikkat gerekir?

Sınır ötesi ticarette sözleşme, sadece bir ticari belge değil aynı zamanda bir risk haritasıdır. Türkiye geneli için geçerli olan unsurlara ek olarak, uluslararası işlemlerde danışmanlığını verdiğimiz dosyalarda şu hükümleri mutlaka netleştiririz:

• Uygulanacak hukuk: Tarafların hangi ülke hukukunu seçtiği (5718 sayılı MÖHUK m.24). Hukuk seçimi yapılmazsa uyuşmazlığa hangi hukukun uygulanacağı belirsizleşir.
• Yetkili mahkeme veya tahkim: Uyuşmazlık halinde başvurulacak merci; milletlerarası tahkim, kararın icra edilebilirliği (New York Sözleşmesi) açısından çoğu kez tercih edilir.
• Sözleşme dili: Birden çok dilde düzenlenen metinlerde hangi dilin bağlayıcı (asıl) metin olduğu açıkça yazılmalıdır.
• Para birimi ve kur riski: Döviz kuru dalgalanmasına karşı koruma ve ödeme para birimi.
• Uluslararası yaptırımlar ve ihracat kontrolü: OFAC, AB yaptırımları ve diğer ticaret kısıtlamalarına uyum taahhütleri.

Bu konularda detaylı çerçeve için ticari sözleşmelerin hazırlanması ve şirketler arası sözleşmelerde dikkat edilecekler rehberlerimizi inceleyebilirsiniz.

İstanbul’da sözleşme hazırlığı ve yerel kira/şirket sözleşmeleri

İstanbul’da gayrimenkul, kira ve şirket işlemlerinin yoğunluğu, sözleşme hazırlığında yerel uygulamayı da gündeme getirir. Konut ve işyeri kira sözleşmelerinde 2024 ortasında sona eren konut kira artış tavanı artık geçerli değildir; yıllık kira artışı 6098 sayılı TBK m.344 uyarınca bir önceki kira yılına ait 12 aylık TÜFE ortalaması ile sınırlıdır. Şirket kuruluşu ve ortaklar arası sözleşmelerde ise güncel sermaye eşikleri (limited şirket için 50.000 TL, anonim şirket için 250.000 TL asgari sermaye) ve pay devri prosedürleri sözleşmeye doğru yansıtılmalıdır. İstanbul ofisimiz bu tür yerel işlemlerde hem sözleşme metnini hem de tapu, ticaret sicili ve noter aşamasını birlikte yürütür.

Sıkça Sorulan Sorular

Sözlü anlaşmalar geçerli midir?

Kural olarak evet. TBK m.12 uyarınca, kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmelerin geçerliliği hiçbir şekle bağlı değildir; sözlü anlaşma da bağlayıcıdır. Ancak ispat güçlüğü ciddidir: bir uyuşmazlıkta hangi koşulların kararlaştırıldığını kanıtlamak çoğu zaman mümkün olmaz. Bedeli yüksek veya süreklilik arz eden her işin yazılı yapılmasını öneriyoruz.

Şekil şartına uyulmazsa sözleşme ne olur?

Kanunun emrettiği geçerlilik şekline uyulmaması sözleşmeyi kesin hükümsüz kılar; metin baştan hukuki sonuç doğurmaz. Örneğin taşınmaz satışının tapu dışında adi yazılı yapılması (TBK m.237) ya da kefalette azami miktarın el yazısıyla yazılmaması (TBK m.583) sözleşmeyi geçersiz kılar. Bu eksiklik sonradan onarılamaz; yeniden ve doğru şekilde kurulması gerekir.

Sözleşmedeki haksız şartlar geçersiz sayılabilir mi?

Evet. Genel işlem koşullarındaki dürüstlüğe aykırı ve karşı tarafı tek yanlı ezen şartlar TBK m.20-25 kapsamında geçersiz veya yazılmamış sayılabilir. Tüketici sözleşmelerinde ise 6502 sayılı TKHK kapsamında haksız şart denetimi uygulanır. Ayrıca TMK m.2 dürüstlük kuralına açıkça aykırı hükümler de hâkim tarafından dikkate alınmaz.

Cezai şart sonsuza kadar tahsil edilebilir mi?

Hayır. Cezai şart baştan belirlenmiş olsa da, hâkim açıkça fahiş bulduğu cezayı TBK m.182/son uyarınca indirebilir; bu yetki tacirler arası sözleşmelerde de geçerlidir. Bu nedenle cezayı caydırıcı ama orantılı belirlemek, tutarın tamamen tahsil edilebilmesi açısından önemlidir. Tutarın somut zararla makul bir ilişki taşıması, indirim riskini azaltır.

Sözleşme imzalandıktan sonra değiştirilebilir mi?

Tarafların karşılıklı mutabakatıyla sözleşme her zaman değiştirilebilir. Değişikliğin geçerliliği için, sözleşme belirli bir şekle tabiyse o şekle uyulması gerekir (örneğin “her değişiklik yazılı yapılır” hükmü varsa, sözlü değişiklik bağlamaz). Ayrıca koşullar sözleşme sonrası öngörülemez biçimde ağırlaşmışsa, TBK m.138 kapsamında hâkimden sözleşmenin uyarlanması istenebilir.

Sözleşmeyi avukata hazırlatmak şart mı?

Hukuken zorunlu değildir, ancak bedeli yüksek, sınır ötesi veya tekrarlayan işlerde güçlü biçimde önerilir. Uygulamada gördüğümüz zararların çoğu hazır şablonların somut işe uyarlanmaması, şekil şartının kaçırılması veya yetki/uygulanacak hukuk maddesinin hiç yazılmamasından doğar. Sözleşmenin avukat tarafından işe özgü hazırlanması, sonradan açılacak davanın maliyetinin yanında küçük bir yatırımdır.

Serka Hukuk ile sözleşme hazırlığı

Sözleşmeyi imzalamadan önce her hükmü ispat, tahsilat ve uyuşmazlık senaryosu açısından sınamak, sonradan açılacak davaların en etkili önlemidir. Serka Hukuk olarak ticari sözleşmeler, şirketler arası anlaşmalar, kira ve gayrimenkul sözleşmeleri ile uluslararası işlemlerde sözleşme hazırlığı, müzakere ve risk yönetimi sunuyoruz. Çalışmaya başlamadan önce kapsamı ve her şey dahil yazılı ücreti net biçimde paylaşır, sürpriz maliyet bırakmayız. Somut sözleşmeniz için iletişim sayfamızdan bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Son güncelleme: 14 Haziran 2026. Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez ve avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Mevzuat ve içtihat değişebilir; somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.