Türkiye’de göçmenlik kanunu nedir ve hangi kanun düzenler?
Türkiye’de göçmenlik hukukunun temel kaynağı 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK)‘dur. Bu kanun yabancıların Türkiye’ye girişini, ikametini, ikamet izni türlerini, sınır dışı işlemlerini ve uluslararası korumayı tek çatı altında düzenler. Uygulamayı yürüten kurum, İçişleri Bakanlığı’na bağlı Göç İdaresi Başkanlığı (GİB) ile illerde il göç idaresi müdürlükleridir. Çalışma izinleri ise ayrı bir mevzuata, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu‘na ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na tabidir.
Dosyalarımızda en sık karıştırılan nokta budur: ikamet izni ile çalışma izni farklı kanunlara, farklı kurumlara ve farklı başvuru sistemlerine bağlıdır. Bu rehber, 6458 sayılı YUKK çerçevesinde ikamet izinlerini, uluslararası korumayı, sınır dışı kararlarını ve itiraz yollarını uygulamadaki gerçek prosedürle açıklar.
6458 sayılı YUKK’a göre ikamet izni türleri nelerdir?
6458 sayılı Kanun’a göre yabancılar Türkiye’de doksan günü aşan kalışları için bir ikamet iznine sahip olmak zorundadır. Kanun ikamet izinlerini kalış amacına ve süresine göre altı temel türe ayırır. İzin, vali yetkisiyle il göç idaresi müdürlüklerince verilir ve genellikle e-İkamet sistemi üzerinden başvuruyla başlar.
Kısa dönem ikamet izni
Türkiye’de doksan günden uzun kalmak isteyen; turistik, ticari, tedavi, taşınmaz mal sahipliği, bilimsel araştırma gibi amaçlarla bulunan yabancılara verilir. Her defasında en fazla iki yıl süreyle düzenlenir ve uzatılabilir. Uygulamada en yaygın gördüğümüz izin türü budur; reddin başlıca nedeni eksik geçim güvencesi ve sigorta belgesidir.
Aile ikamet izni
Türk vatandaşının, uzun dönem ikamet iznine sahip yabancının veya çalışma izniyle bulunan bir destekleyicinin eşine ve çocuklarına verilir. Her defasında en çok üç yıl süreyle düzenlenir. Aile birleşimi başvurularında destekleyicinin gelir ve barınma şartlarını karşılaması incelenir.
Öğrenci ikamet izni
Türkiye’de bir yükseköğretim kurumunda kayıtlı öğrencilere verilir. İlk başvuruda öğrenim süresine göre düzenlenir; bir yıldan kısa programlarda öğrenim süresini aşamaz.
Uzun dönem ikamet izni
Türkiye’de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalan, son üç yılda sosyal yardım almamış, yeterli geçim kaynağı ve sağlık sigortası olan, kamu düzeni açısından tehdit oluşturmayan yabancılara süresiz olarak verilir. Bu izin, çalışma haricinde Türk vatandaşlarına tanınan birçok haktan yararlanma imkânı sağlar.
İnsani ikamet izni ve insan ticareti mağduru ikamet izni
İnsani ikamet izni; sınır dışı kararı bulunsa dahi geri gönderilemeyen, çocuğun yüksek yararı gözetilen veya olağanüstü durumdaki yabancılara, Bakanlığın onayıyla en çok bir yıl süreyle verilir. İnsan ticareti mağduru ikamet izni ise mağdur olduğuna dair kuvvetli şüphe bulunan yabancıya otuz günlük iyileşme süresiyle verilir ve uzatılabilir.
Türkiye’de yabancı çalışma izni nasıl alınır?
Çalışma izni, yabancının yasal olarak istihdam edilmesini sağlayan ve aynı zamanda ikamet hakkı veren belgedir. Çalışma izni 6458 sayılı YUKK ile değil, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu çerçevesinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından verilir. İzinsiz çalışma hem yabancı hem işveren bakımından idari para cezası gerektirir ve sınır dışı sebebi oluşturur.
Başvuru iki kanaldan yürür. Yurt dışındaki yabancı, vatandaşı olduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna başvurur; konsolosluk verdiği referans numarasıyla on iş günü içinde işverenin yurt içinden elektronik başvuruyu tamamlamasını gerektirir. Türkiye’de en az altı ay süreli ikamet izni bulunan yabancı ise doğrudan yurt içinden başvurabilir. Çalışma izni türleri uygulamada üç başlıkta toplanır:
- Süreli çalışma izni: İlk başvuruda en çok bir yıl, belirli işveren ve iş için verilir; uzatmalarda süreler kademeli olarak uzar.
- Süresiz çalışma izni: Türkiye’de kanuni çalışma süresi en az sekiz yıl olan veya uzun dönem ikamet izni bulunan yabancılara verilir.
- Bağımsız çalışma izni: Belirli mesleklerde, işverene bağlı olmadan kendi işini kuracak nitelikli yabancılara verilir.
Eksik belge halinde sistem tamamlama süresi tanır; bu süre kaçırıldığında başvuru reddedilir. Uygulamada en çok karşılaştığımız sorun, iş sözleşmesi ile başvuruda beyan edilen ücret ve görev tanımının uyuşmamasıdır.
Uluslararası koruma ve aile birleşimi başvurusu
6458 sayılı Kanun, mültecilik, şartlı mültecilik ve ikincil koruma olmak üzere uluslararası koruma statülerini düzenler. Geçici koruma ise ayrı bir kategoridir. Başvurular il göç idaresine yapılır; başvuru sahibi inceleme süresince Türkiye’de kalma hakkına sahiptir. Statü reddedilen yabancı, aşağıda açıklanan yargı yoluna başvurabilir.
Aile birleşimi, Türkiye’de yasal statüsü bulunan bir destekleyicinin eşinin ve çocuklarının aile ikamet izniyle bir araya gelmesidir. Destekleyicinin yeterli geliri, uygun barınması ve sağlık sigortası incelenir; muvazaalı evlilik tespit edilirse izin verilmez veya iptal edilir. Sınır ötesi dosyalarda en sık görülen aksama, yurt dışında düzenlenen evlilik ve doğum belgelerinin apostil ve yeminli tercüme eksikliğidir.
Sınır dışı (deport) kararına nasıl itiraz edilir?
Sınır dışı etme kararına karşı yargı yolu idare mahkemesidir. Yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine dava açar. Bu dava, sınır dışı işleminin yürütülmesini kendiliğinden durdurur (6458 sayılı Kanun m.53/3). Mahkeme on beş gün içinde karar verir ve bu karar kesindir. Yaygın bir yanlış inanışın aksine sınır dışı itirazı sulh ceza hâkimliğine değil, idare mahkemesine yapılır; sulh ceza hâkimliği yalnızca idari gözetim kararının denetimiyle ilgilidir.
Sınır dışı kararı il valiliklerince, Göç İdaresi’nin değerlendirmesiyle alınır. 6458 sayılı Kanun m.54’e göre sınır dışı kararı verilebilecek başlıca haller şunlardır:
- Terör veya çıkar amaçlı suç örgütüyle ilişkili olduğu değerlendirilenler
- Türkiye’ye giriş, vize veya ikamet izinleri için gerçeğe aykırı bilgi ve sahte belge kullananlar
- Geçimini meşru olmayan yollardan sağlayanlar
- Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı bakımından tehdit oluşturanlar
- Vize veya vize muafiyeti süresini ya da ikamet iznini kabul edilebilir gerekçe olmaksızın on günden fazla aşanlar
- İkamet izni iptal edilenler veya uzatma başvurusu reddedilip süresinde çıkış yapmayanlar
- Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler
- Uluslararası koruma başvurusu reddedilen veya statüsü sona erenlerden Türkiye’de kalma hakkı kalmayanlar
6458 sayılı Kanun m.55, bazı yabancıların geri gönderme yasağı (non-refoulement) kapsamında sınır dışı edilemeyeceğini düzenler: işkence veya kötü muamele riski, ağır hastalık, yaş ve hamilelik gibi durumlar bu istisnayı doğurabilir. Bu noktada dosyaya özgü delil sunumu sonucu belirler.
İkamet veya ikamet izni başvurusunun reddi ve iptaline itiraz
İkamet izni başvurusunun reddi veya mevcut iznin iptali idari bir işlemdir ve idari yargı denetimine tabidir. İlgili yabancı, kararın tebliğinden itibaren genel idari dava süresi içinde idare mahkemesinde iptal davası açabilir. İkamet izninin iptal edildiği başlıca haller; başvuruda gerçeğe aykırı beyan veya sahte belge kullanılması, iznin veriliş amacının dışında faaliyette bulunulması, kamu düzeni açısından tehlike oluşturulması ve iznin dayanağı koşulların ortadan kalkmasıdır. İdari işlemin gerekçesi ile dayanak deliller arasındaki tutarsızlık, iptal davasında en güçlü argümanı oluşturur.
Üç katmanlı hizmet: Türkiye geneli, sınır ötesi ve İstanbul ofisi
Göçmenlik dosyaları üç düzlemde yürür. Türkiye genelinde her ilin göç idaresi müdürlüğü nezdinde ikamet, çalışma izni ve sınır dışı itiraz süreçlerini takip ederiz. Sınır ötesi düzlemde yurt dışındaki belgelerin apostil ve tercümesi, konsolosluk başvuruları ve uluslararası koruma dosyalarının uluslararası hukuk boyutuyla ilgileniriz. İstanbul ofisimiz ise idari gözetim ve geri gönderme merkezi işlemlerinde, havalimanı giriş yasağı vakalarında ve İstanbul idare mahkemelerindeki dava takibinde yerel temas noktası olarak çalışır. Bu nedenle göçmenlik ve oturma izni ve vatandaşlık işlemleri konularında dosyanızı tek bir ekiple uçtan uca yürütmek mümkündür.
Sık Sorulan Sorular
Türkiye’de göçmenlik kanunu hangi kanundur?
Temel kanun 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’dur. İkamet izinleri, uluslararası koruma ve sınır dışı işlemleri bu kanunla düzenlenir. Çalışma izinleri ise 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’na tabidir. Uygulamayı Göç İdaresi Başkanlığı ve il göç idaresi müdürlükleri yürütür.
Sınır dışı kararına kaç günde itiraz edilir?
Sınır dışı etme kararına karşı, tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine dava açılır. Bu dava sınır dışı işleminin yürütülmesini kendiliğinden durdurur. Mahkeme on beş gün içinde kesin karar verir. İtiraz sulh ceza hâkimliğine değil, idare mahkemesine yapılır.
İkamet izni başvurusu reddedilirse ne yapılır?
Ret kararı idari bir işlemdir ve idare mahkemesinde iptal davasına konu edilebilir. Dava, kararın tebliğinden itibaren genel idari dava süresi içinde açılır. En güçlü argüman, ret gerekçesi ile dosyadaki deliller arasındaki tutarsızlığı ortaya koymaktır.
Çalışma izni ile ikamet izni aynı şey midir?
Hayır. Çalışma izni 6735 sayılı Kanun kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nca verilir ve aynı zamanda ikamet hakkı sağlar. İkamet izni ise 6458 sayılı Kanun kapsamında Göç İdaresi’nce verilir. İzinsiz çalışmak hem yabancıya hem işverene idari para cezası ve sınır dışı sebebi doğurur.
Uzun dönem ikamet izni için kaç yıl gerekir?
Türkiye’de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalan, son üç yılda sosyal yardım almamış, yeterli geçim kaynağı ve sağlık sigortası bulunan, kamu düzeni açısından tehdit oluşturmayan yabancılara süresiz olarak verilir.
Geri gönderme yasağı nedir?
6458 sayılı Kanun m.55’e göre işkence veya kötü muamele riski, ağır hastalık, ileri yaş veya hamilelik gibi hallerde yabancı sınır dışı edilemez. Bu istisnanın uygulanması dosyaya özgü delillerin sunulmasına bağlıdır; her vakada otomatik uygulanmaz.
Sınır dışı sürecinde avukatla temsil zorunlu mu?
Zorunlu değildir, ancak yedi günlük dava süresi kısa ve hak düşürücüdür. Süre kaçırıldığında sınır dışı işlemi uygulanabilir. Bu nedenle idari gözetim ve geri gönderme merkezi vakalarında erken hukuki temsil sonuca doğrudan etki eder.
Göçmenlik dosyanız için hukuki destek
Göçmenlik süreçlerinde süreler kısa, idari işlemler geri dönülmesi zor sonuçlar doğurabilir. İkamet izni reddi, çalışma izni başvurusu, uluslararası koruma veya sınır dışı kararına itiraz konusunda dosyanızı değerlendirip yol haritasını ücreti baştan yazılı ve her şey dahil olarak sunarız. Ayrıntılı bilgi için göçmenlik avukatı hizmetimizi inceleyebilir, sınır dışı ve giriş yasağı vakalarında sınır dışı ve deport kararları danışmanlığı sayfamızdan bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Yasal uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş veya avukat-müvekkil ilişkisi oluşturmaz. Mevzuat ve idari uygulama değişebilir; somut durumunuz için bir avukata danışınız. Bu yazı belirli bir sonucu garanti etmez.
Son güncelleme: 14 Haziran 2026 | Yazar: Av. Serkan Kara, Serka Hukuk Bürosu